Wapen van de familie Vernooij 17e en 18e eeuw

De afstamming van de

Familie Vernooij

Wapen van de familie Vernooij 17e en 18e eeuw
Hoofdpagina

Naar de database

Inleiding

Markante Vernooijen

Verhalen

Het wapen van de familie Vernooij

Spellingsperikelen

De Amerikaanse tak

Kromme-Rijngebied

Kasteel Sterkenburg

Leuterveld

Literatuur en links

Handtekening onder een akte uit 1748 van Anthonie Vernoij

De oorsprong van de Werkhovense tak in de 17e eeuw

Een notariŽle akte uit 1643

Op 21 november 1643 kwamen Jan Corneliszn Vernoij met vier zonen bij notaris J. van Vechoven te Utrecht bijeen, om een regeling vast te leggen betreffende de nalatenschap van zijn vrouw en hun moeder, Anthonia Adriaansdr. De akte is bewaard gebleven in het Utrechtse archief en geeft de namen en enige persoonlijke details weer van dit gezin. Omdat er niets met zekerheid bekend is over de herkomst van Jan Corneliszn, is dit gezin het vertrekpunt -de oudste bekende voorouders- van wat we nu de Werkhovense tak van de familie Vernooij noemen. De benaming 'Werkhovense tak' is gekozen, omdat de meeste vroege leden van deze familie bindingen hadden met het Kromme-Rijngebied, met name de streek in en rondom Werkhoven en Cothen, ten noorden van Wijk bij Duurstede. Een uitvoerige beschrijving van deze oudste familie is te vinden in een artikel van Kees van Schaik [Zie literatuuropgave].

De wortels van een andere tak van de Vernooijen, die begint met het gezin van Samuel Hermansz. Vernoij (overleden voor 1614), rijken iets dieper in het verleden. Deze tak wordt gewoonlijk de 'Wijkse tak' genoemd. De benaming verwijst naar de stad Wijk bij Duurstede, waar de vroegste leden van deze tak voornamelijk woonachtig waren. [zie de publicatie over deze tak door Dolly Verheijen-Vernooij]

Pas vanaf het begin van de 18e eeuw bieden doop-, trouw- en begrafenisregisters van kerken of gemeenten een goed en redelijk volledige beeld van de familierelaties. Vůůr die tijd is men vaak aangewezen op de bewaard gebleven notariŽle akten. Dit biedt alleen soulaas, voor zover onze voorouders van notariŽle diensten gebruik gemaakt hebben. Toch hebben we hier geluk: De 17e eeuwse Vernooijen hadden blijkbaar genoeg bezittingen, zodat het regelmatig voorkwam, dat familieleden ten overstaan van een notaris bijeenkwamen om zaken over de verdeling van bezit na het overlijden van een familielid te regelen en in een akte vast te leggen. In een artikel in de Nederlandse Leeuw van 1983 wordt de bovengenoemde akte behandeld. Er kwamen bijeen: "Cornelis Janszn de oudste Vernooij, wonende te Werkhoven, Gerrit Janszn Vernoij, conciêrge van de Statenkamer te Utrecht en Gijsbert Janszn Vernoij, wonende op de bouwerij van Sterkenburg, alsmede Cornelis Janszn de jongste Vernoij, schout te Brakel. Zij waren universele erfgenamen van hun moeder Antonia Adriaansdr en sloten een akkoord met hun vader Jan Corneliszn Vernoij over de boedel. De bouwerij te Sterckenburg ging naar zoon Ghijsbert, die deze aanbrengt ten huwelijk met Adriaentgen, dochter van de schout van PoederoyenÖ" Eveneens is in het artikel te vinden hoe de samenstelling was van het gezin van Gijsbert Vernoij, een zoon van Jan Corneliszn, de tweede stamvader van de Werkhovense tak. Een tweede belangrijke akte is opgesteld naar aanleiding van het overlijden van Antonie (1647-1726), een zoon van Gijsbert en kleinzoon van de hierboven genoemde Jan Corneliszn. Hij was getrouwd met Maria van Voorst. Alle nog levende nazaten via de mannelijke lijn van Jan Corneliszn zijn - voor zover wij weten - nazaten van dit echtpaar.
De nazaten van Cornelis Janszn, de Schout van Brakel, zijn beschreven in een artikel uit 2006 van de hand van mevr. Viola van Vossen-van Soest (zie literatuuropgave).
Men kan ervan uitgaan, dat het ontstane beeld van de eerste generaties van de Werkhovense tak van de familie Vernoij ondanks deze akten nog erg onvolledig is. Misschien zal toekomstig speurwerk in de archieven nog meer familierelaties vooral uit de 17e eeuw (en wie weet, eerder) aan het licht brengen.

Zoals eerder opgemerkt 'zweven' er nog een aanzienlijk aantal vroeg vermelde Vernooijen, omdat zij nog niet in ťťn van de bekende takken (de Wijkse en de Werkhovense) onder te brengen zijn of wellicht van andere (uitgestorven) takken deeluit maakten.

Katholiek en protestant

Over de godsdienst die de Vernooijen van de Werkhovense (en Wijkse) tak beleden vanaf the 18e eeuw, bestaat geen twijfel. Allen waren katholiek en vervulden vaak functies in de kerk of kerkbestuur. Voor de 17e eeuw is dit echter helemaal niet duidelijk. Voor zover we kunnen nagaan uit de persoonlijke gegevens van de Vernooijen uit de 17e eeuw (niet alleen die behoorden tot de Werkhovense tak) waren er zowel protestantse Vernooijen als familieleden, die het oude geloof bleven aanhangen. Vanaf 1580 zijn in Utrecht alle kerken geconfisceerd en alle bestemd voor de protestantse eredienst. De voormalige kerkelijke goederen, zoals die in het Kromme Rijngebied, werden voortaan door protestantse kapittels beheerd. Openbare functies, zoals burgemeester en schout konden niet meer door katholieken worden bekleed. Binnen de gezinnen van de Werkhovense tak zien we dat in de 17e eeuw beide godsdiensten voorkomen. De splitsing tussen de godsdiensten, die in latere eeuwen bijna onoverbrugbaar geworden is, is dan blijkbaar nog in volle gang. Helaas ontbreken meestal gegevens omtrent mogelijke motieven voor de overgang naar het protestantse of juist blijven bij het katholieke geloof. De geschiedenisboekjes leren ons wel dat over het algemeen in het Kromme Rijngebied het protestantisme veel minder vaste voet gevonden heeft dan in de omringende gebieden, zoals de Utrechtse heuvelrug. Wat dat betreft hebben de Vernooijen zich gemiddeld net zo gedragen als hun streekgenoten.

Twee geloven op een kussen...

In de publicatie "Wijkse sprokkels" uit het tijdschrift "Tussen Rijn en Lek", juni 2008 42-2, vonden wij onder meer de volgende inzichtelijke informatie over deze materie.

"Het hof van Utrecht verbood in 1581 de uitvoering van de katholieke eredienst in de provincie. De pastoors dienden zondags in de parochiekerk te prediken het woord Gods uit het Oude en Nieuwe Testament zonder de Gereformeerde Religie te blameren of te lasteren of door iets te zeggen ten gunste van de Roomse Religie. Door dit alles werd de gereformeerde religie in de praktijk staatsgodsdienst. Dit betekende natuurlijk niet dat iedereen die religie ging aanhangen. Nee, daar was zeker op het dunbevolkte platteland met zijn sterke lokale machthebbers meer voor nodig.
Het feit dat het Kromme-Rijngebied ook vandaag nog een katholieke enclave boven de grote rivieren is, is daarvan een mooie illustratie. Het protestantisme was in het begin meer iets voor de bovenlaag dan voor de gewone man. Toch waren de onderlinge verhoudingen tussen protestanten en katholieken - papen genoemd - waarschijnlijk niet slecht. Het kwam regelmatig binnen eenzelfde familie voor dat het ene lid met een katholiek en het andere met een protestant trouwde.
Aan het eind van de zeventiende eeuw probeerde het gereformeerde Wijkse stadsbestuur dat te bemoeilijken. In 1698 werd bepaald dat, als een roomsgezinde met een gereformeerde trouwde, hij of zij dan te horen kreeg dat eventuele kinderen gereformeerd moesten worden gedoopt en opgevoed. Dit op straffe van verlies van het burgerrecht. In de praktijk leidde dit tot allerlei problemen. Daarvan een aantal voorbeelden uit het begin van de achttiende eeuw:

De kerkeraad van de gereformeerde kerk klaagt in maart 1702 bij het stadsbestuur. Cornelis de Wael heeft een kind dat laatst katholiek is gedoopt ondanks het feit dat Cornelis eerst gereformeerd is geweest. Het kind van Hermen de Cruijff, getrouwd met Claesje Coot is gedoopt in de paapse kerk; Gijsbertje Huijgen van Veen dwingt haar mans kind met haar in de paapse kerk te gaan, is paaps geworden en leert haar "kruisjes" maken; Maria Munnicks is door haar man gedwongen naar de paapse kerk te gaan. Bovendien begaan sommige papisten insolentiën (brutaliteiten) tegen diegenen die van het katholieke naar het gereformeerde geloof overgaan.
In november 1698 komt Cornelis de Wael weer in het nieuws. Hij is gehuwd met de roomse dochter van brouwer Johan Vernooij. Zij is uiterst zwanger. Hij wil het kind katholiek laten dopen. daarvoor wordt hij bij het stadsbestuur ontboden. Cornelis verklaart dat dit alles buiten zijn vermogen ligt en dat hij het graag anders zag. Zijn vrouw en haar familie zijn hem blijkbaar te machtig. Het stadsbestuur is van mening dat die onmacht kwade gevolgen kan hebben en strijdig is met de patriarchale macht die een man over zijn vrouw en kinderen heeft volgens goddelijke en wereldlijke wetten van het land. Besloten wordt om Johan Vernooij, bij wie ze inwonen, te verbieden dat zijn schoonzoon het kind ter doop zal houden. De deurwaarder gaat dat Vernooij vertellen. De vrouw is inmiddels van een dochter bevallen. Cornelis heeft zich daar in krachtige bewoordingen beklaagd over het feit dat het kind de doop wordt onthouden. Ook zijn vrouw blijft halstarrig. De deurwaarder krijgt opdracht ervoor te zorgen dat het kind noch in het huis noch naar buiten wordt gebracht om op roomse wijze te worden gedoopt. Uiteindelijk wordt het kind gereformeerd gedoopt. Opa Johan Vernooij krijgt een boete van vijftig gulden als "correctie" voor het tonen van disrespect voor het stadsbestuur."

(In het Ned. Hervormd doopboek van Wijk bij Duurstede staat dat op 23 november 1702 is gedoopt Catharina Gisberta met als ouders Cornelis de Wael en Jacoba Vernooij)"

In de database op deze website vindt u Catharina Gisberta Vernooij onder nummer 7844, haar ouders Cornelis de Wael en Jacoba Vernooij onder resp. nummer 2216 en 2215. Helaas is de lijn van verwantschap van dit gezin met de bekende takken van het geslacht Vernooij (nog) niet bekend.

Wat is er nog meer om te onderzoeken?

Aan het schrijven van een familiegeschiedenis komt nooit een eind. Behalve dat de familie zich voortdurend uitbreidt komen er ook steeds weer nieuwe gegevens op tafel over de al bekende familieleden en nog onbekende. Wie het bestuderen van de familie Vernooij als hobby aangenomen heeft, heeft nog veel te doen. Op de eerste plaats denken we aan de vele openstaande vragen over de familiebanden van de Vernooijen in de 17e eeuw en eerder. Niet alleen gegevens over het bestaan en middelen van bestaan van onze voorouders vragen nog om meer onderzoek, maar ook hun godsdienst. Dan zijn er nog de verschillende doodlopende sporen: Losse vermeldingen van Vernooijen waarvan we weten en dat ze bestaan of bestaan hebben, maar nog niet of en hoe ze met de bekende takken verbonden zijn. Voorbeelden zijn de protestantse Vernooijen en de Vernooijen die in Amerika wonen.

Boerderij De Hoed

*Laatst bijgewerkt op 16 maart 2009.


Over deze website

Vragen of opmerkingen, mail ons: